Halai ba konteúdu
Website Ofisiál Turizmu Timor-Leste nian
Lafaek Ne'ebé Sai Ilha

Istória kriasaun Timor-Leste nian

Lafaek Ne'ebé Sai Ilha

Lenda Timor nian kona-ba matan-dook foin-kiik ida ne'ebé salva lafaek ki'ik no lori nia ba tasi. Hanesan salamaun, lafaek oferese ba matan-dook viajen iha tasi durante moris. Bainhira lafaek ikus mai mate, isin nia bot sai hanesan Ilha Timor: foho leten nia kotuk, baía sira nia kurva. To'o ohin loron, Timor-oan sira bolu lafaek hanesan 'Avô' no silueta ilha ne'e haree husi anin iha similaridade ne'ebé notável.

Istória lafaek no labarik-mane la'ós deit mitu. Nia mak narrativa fundasaun Timor-oan nia identidade. Iha versaun komún liu, lafaek ki'ik ne'ebé hela iha pantanal mehi atu sai boot no forte. Fraku liu atu to'o tasi nia an rasik, lafaek hetan salva husi labarik-mane ne'ebé lori nia ba bee. Lafaek promete atu paga fali kuidadu ne'e.

Durante tinan barak, lafaek lori labarik-mane atravesa tasi, hatudu ba nia ilha no kosta sira. Maibé ikus mai, lafaek sai katuas no hatene nia tempu to'o ona. 'Ha'u sei mate,' nia hatete ba labarik-mane, 'maibé ha'u-nia isin sei sai ilha boot ida ne'ebé ita-nia bei-oan sira bele hela ba sempre.' Lafaek nia kotuk ho rikus sai foho ne'ebé lao hanesan ospinha husi sentru Timor. Nia ain sai península sira. Nia ikun kurva ba ponta leste.

Istória ne'e esplika tanba sa povu Timor-oan dehan lafaek nu'udar 'Avó' (Avô). Mós esplika ambivalénsia kle'an ne'ebé Timor-oan sente kona-ba lafaek tasi, ne'ebé sai perigu real iha mota ibun no área kostal. Ita respeita ansestrál, maibé ita mós hela dook.

Husi anin, similaridade ne'e impresionante. Timor naruk no kloot, ho ospinha foho sentru sira sa'e to'o kuaze 3.000 metru, no tun makaas ba planu kostal kloot iha sorin rua. Ponta leste kurva no sai kloot hanesan ikun. Vizitante barak rekoñese ligasaun ne'e bainhira haree ilha husi janela aviaun nia, no de repente lenda halo sentidu vizuál perfeitu.

Lafaek mosu iha fatin hotu iha arte, arkitetura, no moris loron-loron Timor-oan nian. Tetu uma lulik dala barak iha figura lafaek ne'ebé entallu. Téxtil tais iha motif lafaek estilizadu. No narrativa nasionál independénsia, nasaun ki'ik, vulnerable ne'ebé sai buat boot no perduravel, kombina istória ida ne'e perfeitamente.